Dinh dưỡng kết hợp vận động: nền tảng giúp người cao tuổi duy trì thể lực và chất lượng sống tại viện dưỡng lão

Ở tuổi cao, một bữa ăn phù hợp không chỉ nhằm “ăn đủ” mà còn cần hỗ trợ cơ lực, khả năng vận động, sức khỏe răng miệng và niềm vui trong sinh hoạt hằng ngày. Môi trường viện dưỡng lão có lợi thế ở việc theo dõi đều đặn, tổ chức bữa ăn khoa học và phối hợp vận động phù hợp với từng người, từ đó góp phần duy trì chức năng và sự độc lập lâu dài.

Thông điệp chính

WHO nhấn mạnh chăm sóc người cao tuổi nên theo hướng lấy con người làm trung tâm: đánh giá nhiều mặt, phát hiện sớm suy giảm chức năng và xây dựng kế hoạch chăm sóc cá nhân hóa. Dinh dưỡng, vận động, sức khỏe răng miệng và hỗ trợ xã hội là những phần có liên quan chặt chẽ với nhau. [1]

Vì sao dinh dưỡng ở tuổi cao cần được nhìn theo hướng “duy trì chức năng”?

Khi tuổi tăng, nhu cầu năng lượng có thể giảm nhưng nhu cầu về chất lượng dinh dưỡng vẫn rất quan trọng. Một số người lớn tuổi có thể ăn ít hơn do giảm cảm giác ngon miệng, thay đổi vị giác – khứu giác, vấn đề răng miệng, khó nhai nuốt, bệnh mạn tính hoặc tác dụng của thuốc. Vì vậy, mục tiêu chăm sóc không nên chỉ là đủ số lượng bữa ăn, mà là giúp mỗi bữa có giá trị dinh dưỡng, dễ ăn, an toàn và phù hợp với tình trạng sức khỏe. [1][3]

Hướng dẫn ICOPE của WHO phiên bản thứ hai (2025) xem “sức sống/vitality”, trong đó có tình trạng dinh dưỡng, là một thành tố quan trọng của năng lực nội tại ở người cao tuổi. WHO khuyến nghị đánh giá sớm nguy cơ suy dinh dưỡng, kết hợp với đánh giá vận động, nhận thức, thị giác, thính giác và nhu cầu hỗ trợ xã hội để xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp. [1]

  1. Xây dựng bữa ăn theo bốn nguyên tắc: đủ – cân bằng – vừa phải – đa dạng

WHO nêu bốn nguyên tắc nền tảng của chế độ ăn lành mạnh gồm: đầy đủ, cân bằng, vừa phải và đa dạng. Với người cao tuổi, các nguyên tắc này có thể được chuyển thành cách tổ chức thực tế: có đủ nhóm thực phẩm trong ngày, ưu tiên thực phẩm ít chế biến, điều chỉnh khẩu phần theo nhu cầu và thay đổi món để duy trì hứng thú ăn uống. [2]

  • Ưu tiên nguồn đạm đa dạng: cá, trứng, thịt nạc, sữa và chế phẩm sữa phù hợp, đậu – đỗ, đậu phụ, các loại hạt; bố trí nguồn đạm trong các bữa chính thay vì dồn vào một bữa.
  • Tăng rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu tùy khả năng nhai nuốt; hạn chế thực phẩm quá mặn, nhiều đường tự do hoặc nhiều chất béo không có lợi.
  • Cá nhân hóa cấu trúc món ăn: băm nhỏ, làm mềm, xay hoặc điều chỉnh độ đặc khi có chỉ định chuyên môn; không tự ý thay đổi độ đặc nếu người cao tuổi có vấn đề nuốt.
  • Tôn trọng thói quen, văn hóa và sở thích ăn uống khi điều kiện sức khỏe cho phép. Điều này vừa hỗ trợ lượng ăn vào, vừa giúp bữa ăn trở thành một hoạt động dễ chịu và có ý nghĩa.
Hình ảnh minh họa
  1. Đạm tốt cần đi cùng vận động phù hợp để “nuôi” cơ lực

Protein là vật liệu quan trọng cho mô cơ, nhưng dinh dưỡng và vận động nên được xem như một cặp hỗ trợ lẫn nhau. WHO ICOPE lưu ý hoạt động thể chất giúp cơ thể sử dụng protein cho cơ, đồng thời có thể hỗ trợ cảm giác ngon miệng. Với người có nguy cơ suy dinh dưỡng hoặc đang hồi phục sau bệnh, nhu cầu đạm có thể cần được chuyên gia y tế/dinh dưỡng đánh giá riêng thay vì áp dụng một công thức chung. [1]

Về vận động, hướng dẫn của WHO khuyến nghị người từ 65 tuổi trở lên duy trì hoạt động thể chất thường xuyên; trong điều kiện sức khỏe cho phép, nên có hoạt động sức bền, tăng sức mạnh cơ và bài tập đa thành phần chú trọng thăng bằng. Khối lượng và cường độ cần được điều chỉnh theo khả năng, bệnh nền và mức trợ giúp cần thiết. [4]

Gợi ý triển khai trong viện dưỡng lão

Thay vì chỉ tổ chức một buổi tập dài, có thể chia vận động thành các khoảng ngắn trong ngày: đi bộ có giám sát, đứng lên – ngồi xuống theo khả năng, bài tập với dây kháng lực nhẹ, vận động theo nhạc, tập thăng bằng hoặc các hoạt động sinh hoạt có mục tiêu. Với người hạn chế vận động, chương trình cần do nhân viên y tế/phục hồi chức năng hướng dẫn và cá nhân hóa.

Hình ảnh minh họa
  1. Uống nước đều trong ngày, nhưng không áp dụng “một mức cho tất cả”

Cảm giác khát có thể giảm theo tuổi, vì vậy việc nhắc uống nước và tạo điều kiện tiếp cận đồ uống là một phần quan trọng của chăm sóc. NIA khuyến nghị người cao tuổi uống nước đều trong ngày để hỗ trợ duy trì đủ dịch và quá trình tiêu hóa – hấp thu dưỡng chất. WHO ICOPE cũng đưa ra mức tham khảo chung 1,6-2 lít dịch/ngày cho nhiều người lớn tuổi, đồng thời nhấn mạnh phải tuân thủ chỉ định riêng nếu có bệnh lý cần hạn chế hoặc điều chỉnh dịch. [1][3]

Trong thực tế, viện dưỡng lão có thể hỗ trợ bằng cách đặt nước trong tầm với, chủ động mời uống theo các mốc trong ngày, đa dạng đồ uống phù hợp, theo dõi lượng dịch khi cần và phối hợp với bác sĩ ở người có suy tim, bệnh thận, rối loạn điện giải hoặc các tình trạng cần kiểm soát lượng nước.

  1. Bữa ăn là một hoạt động chăm sóc sức khỏe và kết nối xã hội

WHO ICOPE lưu ý ăn cùng người khác theo kiểu “bữa ăn gia đình” và tương tác xã hội có thể hỗ trợ người cao tuổi, đặc biệt khi họ có nguy cơ cô đơn hoặc giảm hứng thú ăn uống. [1] Trong viện dưỡng lão, không gian ăn sáng sủa, thời gian đủ thoải mái, nhân viên hỗ trợ đúng mức và cơ hội trò chuyện nhẹ nhàng có thể giúp bữa ăn trở nên tích cực hơn.

Sức khỏe răng miệng cũng cần được theo dõi vì đau răng, khô miệng, hàm giả không phù hợp hoặc khó nhai có thể làm giảm lượng ăn. Khi phát hiện thay đổi rõ rệt trong khả năng ăn uống, việc phối hợp giữa điều dưỡng, bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng và nha khoa giúp tìm nguyên nhân thay vì chỉ cố “khuyến khích ăn nhiều hơn”.

  1. Theo dõi định kỳ để phát hiện sớm thay đổi

Một chương trình dinh dưỡng tốt không dừng ở thực đơn. Giá trị của môi trường chăm sóc dài hạn nằm ở khả năng quan sát liên tục và phát hiện sớm những thay đổi nhỏ. Tùy quy trình chuyên môn, cơ sở có thể theo dõi cân nặng, mức ăn, khả năng nhai nuốt, tình trạng răng miệng, mức hoạt động và các dấu hiệu mất nước; sau đó điều chỉnh kế hoạch chăm sóc khi cần. Cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần chăm sóc cá nhân hóa của WHO ICOPE. [1]

  • Cần báo cho nhân viên y tế khi có sụt cân không chủ ý, bỏ ăn kéo dài, mệt yếu tăng nhanh, khô miệng/tiểu ít bất thường, ho – sặc khi ăn uống, đau miệng/răng hoặc thay đổi rõ rệt khả năng nuốt.
  • Không tự ý dùng thực phẩm bổ sung, vitamin liều cao hoặc thay đổi chế độ ăn điều trị khi chưa trao đổi với bác sĩ/dược sĩ/chuyên gia dinh dưỡng, vì có thể có tương tác với thuốc hoặc bệnh nền.

Kết luận

Dinh dưỡng tốt ở tuổi cao không chỉ nằm trên chiếc đĩa. Đó là sự kết hợp giữa thực phẩm phù hợp, đủ dịch, vận động an toàn, sức khỏe răng miệng, không khí bữa ăn tích cực và theo dõi cá nhân hóa. Khi những yếu tố này được tổ chức đồng bộ, viện dưỡng lão có thể trở thành môi trường thuận lợi để người cao tuổi duy trì thể lực, sự tự tin và chất lượng sống mỗi ngày.

Lưu ý y khoa

Bài viết nhằm mục đích giáo dục sức khỏe, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị. Nhu cầu dinh dưỡng, lượng dịch và mức vận động cần được cá nhân hóa, đặc biệt ở người có bệnh tim, thận, đái tháo đường, rối loạn nuốt hoặc đang dùng nhiều thuốc.

Nguồn tham khảo

[1] World Health Organization (WHO). Integrated care for older people (ICOPE): guidance for person-centred assessment and pathways in primary care, 2nd ed. 22/09/2025.

[2] World Health Organization (WHO) – Việt Nam. Healthy diet. 26/01/2026.

[3] National Institute on Aging (NIA/NIH). Healthy Meal Planning: Tips for Older Adults. truy cập 23/09/2026.

[4] World Health Organization (WHO). WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. 25/11/2020.