Té ngã ở người cao tuổi thường không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Sức cơ, thăng bằng, thị lực, thuốc đang dùng, bệnh nền và môi trường đều có thể góp phần. Cách phòng ngừa hiệu quả vì thế không phải là hạn chế người cao tuổi vận động, mà là nhận diện nguy cơ, điều chỉnh các yếu tố có thể thay đổi và tạo điều kiện để họ di chuyển an toàn, tự tin.
Điểm tích cực của môi trường chăm sóc tập trung
Viện dưỡng lão có điều kiện theo dõi hằng ngày, phối hợp giữa điều dưỡng – bác sĩ – phục hồi chức năng – dược sĩ và điều chỉnh môi trường sống. Đây là lợi thế quan trọng để triển khai phòng ngừa té ngã theo hướng chủ động, có hệ thống và cá nhân hóa.
Té ngã là vấn đề đa yếu tố – và nhiều yếu tố có thể được can thiệp
WHO xác định tuổi cao, suy giảm thăng bằng và vận động, một số bệnh lý, tác dụng của thuốc, suy giảm thị lực/nhận thức và môi trường không an toàn là những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ té ngã. WHO cũng nhấn mạnh có nhiều biện pháp phòng ngừa dựa trên bằng chứng. [1]
CDC phát triển chương trình STEADI theo ba bước cốt lõi: sàng lọc nguy cơ, đánh giá các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi và can thiệp phù hợp. Đây là một cách tiếp cận hữu ích cho các cơ sở chăm sóc vì giúp chuyển từ “phản ứng sau sự cố” sang “chủ động phòng ngừa”. [2]
- Sàng lọc định kỳ và khi có thay đổi sức khỏe
Nguy cơ té ngã không cố định. Một người có thể đang đi lại ổn định nhưng trở nên yếu hơn sau nhiễm trùng, mất ngủ, thay đổi thuốc, đau khớp hoặc một đợt nằm viện. Vì vậy, đánh giá nên được thực hiện khi mới vào cơ sở, theo định kỳ và sau những thay đổi đáng kể về sức khỏe hoặc chức năng.
- Tiền sử té ngã hoặc suýt ngã gần đây; cảm giác chóng mặt, loạng choạng hoặc sợ ngã.
- Khả năng đứng lên, đi lại, quay người, chuyển từ giường sang ghế; sức cơ và thăng bằng.
- Thị lực, thính lực, nhận thức, huyết áp tư thế và các bệnh lý có thể ảnh hưởng đến di chuyển.
- Danh sách thuốc, đặc biệt khi có thuốc gây buồn ngủ, hạ huyết áp, chóng mặt hoặc phối hợp nhiều thuốc; mọi thay đổi thuốc cần do bác sĩ/dược sĩ thực hiện.
- Giày dép, dụng cụ trợ giúp và các điểm nguy cơ trong phòng ngủ, nhà vệ sinh, hành lang.
- Môi trường an toàn nên hỗ trợ sự độc lập, không “giữ người cao tuổi ngồi yên”
Môi trường tốt là môi trường giúp người cao tuổi dễ định hướng và dễ thực hiện động tác đúng. Ánh sáng đủ, lối đi thông thoáng, sàn khô, tay vịn ở vị trí phù hợp, nhà vệ sinh dễ tiếp cận, chuông gọi trong tầm tay và giường/ghế có chiều cao hợp lý đều có thể góp phần giảm tình huống mất thăng bằng.
- Giữ lối đi không vướng đồ; hạn chế dây điện hoặc vật nhỏ ở khu vực di chuyển.
- Bảo đảm đèn ngủ/đèn hành lang phù hợp, đặc biệt cho những lần đi vệ sinh ban đêm.
- Khuyến khích giày dép vừa chân, có độ bám tốt; tránh dép quá rộng, quá trơn hoặc gót không ổn định.
- Bố trí gậy, khung tập đi hoặc xe lăn đúng vị trí và kiểm tra cách sử dụng; dụng cụ trợ giúp cần được chọn đúng kích thước và tình trạng của từng người.
- Tập sức mạnh và thăng bằng là một phần của phòng ngừa té ngã
Một quan niệm dễ gặp là “càng ít đi lại càng ít ngã”. Trên thực tế, giảm vận động kéo dài có thể làm yếu cơ và giảm khả năng thăng bằng. WHO khuyến nghị người cao tuổi duy trì hoạt động thể chất thường xuyên; hoạt động đa thành phần nhấn mạnh thăng bằng và tăng sức mạnh có vai trò cải thiện chức năng và phòng ngừa té ngã. [3]
Trong viện dưỡng lão, vận động có thể được cá nhân hóa từ mức rất nhẹ đến chương trình phục hồi chức năng: tập đứng lên – ngồi xuống, đi bộ có giám sát, luyện chuyển tư thế, bài tập cơ chân – thân mình, tai chi hoặc các bài thăng bằng có hỗ trợ. Mục tiêu là tăng năng lực thực tế cho những hoạt động hằng ngày, không phải đạt một “chuẩn tập luyện” giống nhau cho tất cả mọi người.

- Rà soát thuốc và các vấn đề sức khỏe có thể làm tăng nguy cơ
CDC khuyến nghị trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ để rà soát thuốc có thể gây chóng mặt hoặc buồn ngủ. [4] Ở môi trường dưỡng lão, việc có danh sách thuốc cập nhật và theo dõi phản ứng sau khi thay đổi thuốc giúp phát hiện sớm những biểu hiện như lơ mơ, hạ huyết áp, mất thăng bằng hoặc đi lại chậm hơn.
Ngoài thuốc, các yếu tố như giảm thị lực, đau chân, nhiễm trùng, mất nước, rối loạn giấc ngủ hoặc tụt huyết áp khi đứng cũng cần được chú ý. Điều quan trọng là tìm nguyên nhân có thể can thiệp thay vì mặc định rằng “tuổi cao thì dễ ngã”.
- Chăm sóc theo thói quen cá nhân giúp giảm các tình huống vội vàng
Nhiều tình huống mất thăng bằng xảy ra khi người cao tuổi vội đứng dậy để đi vệ sinh, lấy đồ, trả lời chuông điện thoại hoặc cố tự thực hiện một động tác vượt quá khả năng hiện tại. Một kế hoạch chăm sóc hiểu rõ thói quen của từng người có thể chủ động hơn: hỗ trợ đi vệ sinh theo khung giờ phù hợp, đặt vật dụng cá nhân trong tầm với, nhắc đổi tư thế từ từ và bố trí mức trợ giúp đúng lúc.
Phòng ngừa tốt không đồng nghĩa với hạn chế
Mục tiêu là “an toàn để vận động”, không phải “an toàn bằng cách bất động”. Khi người cao tuổi được hỗ trợ đúng mức, họ vẫn có thể duy trì nhiều hoạt động tự chăm sóc và sinh hoạt thường ngày – những yếu tố quan trọng với sự tự tin và chất lượng sống.

- Nếu có sự cố, tập trung tìm nguyên nhân và phòng ngừa tái diễn
Khi xảy ra té ngã hoặc suýt ngã, cách xử lý mang tính xây dựng là đánh giá tình trạng sức khỏe trước tiên, sau đó xem lại bối cảnh: thời điểm, hoạt động đang thực hiện, thuốc mới dùng, triệu chứng chóng mặt, dụng cụ trợ giúp, giày dép và điều kiện môi trường. Việc phân tích nguyên nhân giúp điều chỉnh kế hoạch chăm sóc và tránh lặp lại tình huống tương tự.
Cần đánh giá y tế khẩn cấp theo quy trình của cơ sở nếu có mất ý thức, chấn thương đầu, đau nhiều, biến dạng chi, không thể đứng/chịu lực, chảy máu đáng kể hoặc thay đổi ý thức cấp tính. Với người đang dùng thuốc chống đông, chấn thương đầu cần được nhân viên y tế lưu ý đặc biệt.
Gia đình có thể phối hợp như thế nào?
- Cập nhật cho cơ sở về tiền sử té ngã, chóng mặt, thay đổi thuốc và những thay đổi chức năng gần đây.
- Chuẩn bị giày dép phù hợp, kính mắt/máy trợ thính và các vật dụng cá nhân quen thuộc giúp người cao tuổi định hướng tốt hơn.
- Khuyến khích người thân tham gia các hoạt động vận động phù hợp thay vì tạo tâm lý sợ đi lại sau một lần suýt ngã.
- Trao đổi với nhân viên chăm sóc về mục tiêu thực tế: người cao tuổi muốn tự làm những việc gì và cần trợ giúp ở bước nào.
Kết luận
Phòng ngừa té ngã hiệu quả là một quá trình liên tục gồm sàng lọc, đánh giá, điều chỉnh môi trường, rà soát thuốc và duy trì vận động. Trong viện dưỡng lão, sự phối hợp đa ngành và theo dõi hằng ngày tạo điều kiện để các biện pháp này được cá nhân hóa và cập nhật kịp thời. Khi an toàn được thiết kế để hỗ trợ khả năng vận động, người cao tuổi có thể vừa được bảo vệ tốt hơn, vừa duy trì sự chủ động trong cuộc sống.
Nguồn tham khảo
[1] World Health Organization (WHO). Falls – Fact sheet. trang thông tin WHO; truy cập 23/09/2026.
[2] U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About STEADI. 04/08/2025.
[3] World Health Organization (WHO). WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. 25/11/2020.
[4] U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Preventing Falls and Hip Fractures. 27/01/2026.

